وه‌ك یه‌كه‌مین ئه‌كادیمیستی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، توێژه‌رێكی زانكۆی سۆران ده‌بێته‌ ئه‌ندامی هه‌میشه‌یی گه‌وره‌ترین كۆنفرانسی نێوده‌وڵه‌تی تایبه‌ت به‌ پرسه‌كانی سنوور

58594671 1271446963010830 6816069741057146880 N

 

له‌ درێژه‌ی به‌شداری سه‌ركه‌وتووانه‌ وكاریگه‌ری مامۆستا و توێژه‌رانی زانكۆی سۆران له‌ كۆنفرانسه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان، توێژه‌رێكی زانكۆكه‌ ده‌بێته‌ ئه‌ندامی هه‌میشه‌یی له‌ گه‌وره‌ترین كۆنفرانسی نێوده‌وڵه‌تی تایبه‌ت به‌ پرسی سنووره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان.

پاش كۆتایی پێهێنانی خه‌لافه‌ته‌كه‌ی به‌ناو "ده‌وڵه‌تی ئیسلامی", له‌ كۆنفرانسی ساڵانه‌ی تایبه‌ت به‌ پرسه‌كانی سنووردا، پرسی داڕشتنه‌وه‌ و گرفته‌ شێرپه‌نجه‌ییه‌كانی سنووره‌ داسه‌پێنراوه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، گفتوگۆی گه‌رمی له‌باره‌وه‌ كرا. بۆ یه‌كه‌مین جاریش زانكۆی سۆران و كوردستان وه‌ك یه‌كه‌مین زانكۆ و وڵاتی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، وه‌كو پاناڵیست به‌شدارییان له‌ كۆنفرانسه‌كه‌دا كرد.

ساڵانه‌ زانكۆی به‌نێوبانگی به‌ریتانی (كینگز كۆلێج) و، دامه‌زراوه‌ی ناوداری (ڤۆڵتێرا فێیتا)، گه‌وره‌ترین كۆنفرانسی نێوده‌وڵه‌تی بۆ تاوتوێكردنی پرسه‌كانی سنوور له‌ جیهاندا ساز ده‌كه‌ن.  له‌م كۆنفرانسه‌دا، كه‌ ئه‌مساڵ 3 و 4ی مانگی نیسانی 2019 به‌ڕێوه‌چوو، گه‌وره‌ پسپۆڕانی یاسای نێوده‌وڵه‌تی، پسپۆڕانی جوگرافی و سنوورناسیی، دادوه‌رانی دادگای دادی نێوده‌وڵه‌تی (ICJ)، دادگای ته‌حكیمی نێوده‌وڵه‌تی (IAC)، ئه‌ندامان و داڕێژه‌رانی لێژنه‌ی یاسای نێوده‌وڵه‌تی سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان (ILC)، به‌شداریان تێداكرد. ڕاسپارده‌كانیشی له‌لایه‌ن ئه‌و دامه‌زراوه‌ گه‌ورانه‌ی جیهانه‌وه‌ له‌ كاتی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ پرسه‌كانی سنووردا، ڕه‌چاو ده‌كرێن. كۆنفرانسه‌كه‌ هه‌روه‌ها وۆركشۆپێكیشی له‌گه‌ڵدایه،‌ كه‌ به‌ كرده‌یی، پرسه‌كانی تایبه‌ت به‌ چۆنیه‌تی دیاریكردنی سنووری نێوده‌وڵه‌تی، میتۆد و شێوازه‌كانی داڕشتنه‌وه‌ی سنووره‌كان و چۆنیه‌تی چارسه‌ركردن و یه‌كلاییكردنه‌وه‌ی پرسه‌كانی سنووری، تێدا شیده‌كرێته‌وه‌.

كۆنفرانسه‌كه‌ به‌ ته‌نها بۆنه‌یه‌كی توێژینه‌وه‌یی و گفتوگۆی ئه‌كادیمیانه‌ نییه‌، به‌ڵكو زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری ئه‌و وڵاتانه‌ی، كه‌ كێشه‌ و گرفتی خاك و سنوورییان هه‌یه‌، تێیدا به‌شدار ده‌بن. زۆربه‌ی وڵاتی جیهانیش له‌سه‌ر ئاستی وه‌زیرانی ده‌ره‌وه‌، باڵیۆز و نوێنه‌ری تایبه‌ت، به‌شداری تێدا ده‌كه‌ن. بۆ یه‌كه‌مین جاریش كوردستان، وه‌ك یه‌كه‌مین وڵاتی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، نوێنه‌ره‌كه‌ی وه‌كو پاناڵیست له‌ كۆنفرانسه‌كه‌دا به‌شدار بوو.

له‌مباره‌یه‌وه‌ (د. سۆران به‌رزنجی) له‌ فاكه‌ڵتی یاسا و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی زانكۆی سۆران، كه‌ وه‌ك یه‌كه‌مین ئه‌كادیمیست له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌شداری له‌ كۆنفرانسه‌كه‌دا كرد و نوێنه‌رایه‌تی كوردستانیشی وه‌كو یه‌كه‌مین وڵاتی ناوچه‌كه‌ كرد، ڕایگه‌یاند: ئه‌م كۆنفرانسه‌ گه‌وره‌ترین و پڕبه‌هاترین كۆنفرانسی نێوده‌وڵه‌تییه،‌ تایبه‌ت به‌ پرسه‌كانی سنوور له‌ جیهاندا. به‌هۆی گرنگییه‌كه‌شیه‌وه‌، ژماره‌یه‌كی ئێجگار زۆر له‌ پرۆپۆزه‌ڵ ئاڕاسته‌ی كۆنفرانسه‌كه‌ ده‌كرێن و، وڵاتانیش له‌ ته‌واوی جیهانه‌وه‌ به‌شداری تێدا ده‌كه‌ن، به‌ڵام ته‌نها ژماره‌یه‌كی ئێجگار كه‌م بواری گفتوگۆكردنیان له‌ كۆنفرنسه‌كه‌دا پێده‌درێت. خۆشبه‌ختانه‌ش ئه‌مساڵ پرسی سنووره‌كانی كوردستان په‌سه‌ند كرا، كه‌ گفتوگۆی له‌باره‌وه‌ بكرێت.

به‌ڕێزیان له‌ درێژه‌دا ئه‌وه‌شی روونكرده‌وه‌، كه‌‌ به‌و پێیه‌ی دۆسیه‌ی كوردستان یه‌كێكه‌ له‌ دۆسیه‌ هه‌ره‌ ناسراو و دیاره‌كانی جیهان، كه‌ ده‌رهاوێشته‌ی سه‌پاندنی سنوور و دابه‌شكاری زۆره‌ملێیانه‌یه‌، بۆیه‌ مایه‌ی خۆشحاڵییه‌، كه‌ ئه‌مساڵ بۆ یه‌كه‌مین جار له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، ئێمه‌ به‌ نوێنه‌رایه‌تی كوردستان، وه‌كو پاناڵیست به‌شداریمان كرد. له‌ كاتێكدا زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست باڵوێز و نوێنه‌ره‌كانیان ته‌نها وه‌كو میوان ئاماده‌ بوون. هه‌ندێك له‌ وڵاتانی دیكه‌ی ناوچه‌كه‌ش، به‌ تایبه‌تی ئیماراتی عه‌ره‌بی و ئێران، په‌نایان بۆ پسپۆڕانی بیانی بردبوو، بۆ ئه‌وه‌ی له‌باره‌ی گرفت و ناكۆكییه‌ سنوورییه‌كانیانه‌وه‌ قسه‌ بكه‌ن.

له‌باره‌ی توێژینه‌وه‌كه‌شیه‌وه‌، (د. به‌رزنجی) ڕایگه‌یاند، بابه‌ته‌كه‌ی ئێمه‌ تایبه‌ت بوو به‌ یه‌كاڵاكردنه‌وه‌ی پرسێكی لۆژیكی و یاسایی، ئه‌ویش هاوكێشه‌ی نێوان مافی گه‌لان و سنووره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌. واته‌ كۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی له‌كاتی تێكگیرانی ویستی گه‌لان و قودسییه‌تی سنووره‌ ده‌ستكرده‌كاندا، ده‌بێت چۆن مامه‌ڵه‌ بكات و بڕیار بدات؟ ئایا ده‌بێت ئه‌وله‌وییه‌ت به‌ مافی گه‌لان (به‌ پشتبه‌ستن به‌ مافی ڕه‌وای چاره‌ی خۆنووسین) بده‌ن، یان به‌و سنووره‌ ده‌ستكردانه‌ی، كه‌ بۆیان كێشراوه‌. تا ئێستا به‌داخه‌وه‌ هه‌میشه‌ "قودسییه‌تی وه‌همی" سنووره‌كان، به‌سه‌ر خواستی ڕه‌وا و خودایی گه‌لاندا زاڵ كراوه‌. بۆیه‌ به‌ درێژایی یه‌ك سه‌ده‌ی ڕابردوو، ئه‌م زاڵكردنه‌ كاره‌ساتی گه‌وره‌ و گرفت و ململانێی بێكۆتای لێكه‌وتووه‌ته‌وه‌.

له‌م میانه‌یه‌شدا ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ كرا، كه‌ سنووره‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌و پێیه‌ی به‌رهه‌می ڕێككه‌وتننامه‌ی (سایكس-پیكۆ) ن، له‌ كێشانیاندا هیچ ڕه‌چاوێكی ماف و ویستی گه‌لانی ناوچه‌كه‌ی تێدا نه‌كراوه‌. هه‌ر بۆیه‌ له‌ ماوه‌ی پتر له‌ یه‌ك سه‌ده‌ی ڕابردوودا، هه‌میشه‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ سه‌قامگیریی به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیووه‌ و هه‌میشه‌ هه‌وڵ و تێكۆشان هه‌بووه‌ بۆ داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌م سنوورانه‌. چونكه‌ سنووره‌كان هه‌میشه‌ ده‌بێت ئه‌و خه‌ڵكانه‌ی له‌نێویدا ده‌ژێن بیكێشن، نه‌ك بۆیان بكێشرێن و به‌سه‌ریاندا بسه‌پێنرێن. هه‌ركاتێك سنوور به‌سه‌ر خه‌ڵكدا سه‌پێنرا و مافی بڕیاردان له‌ خه‌ڵك وه‌رگیرایه‌وه‌، ئیدی ناسه‌قامگیریی و هه‌وڵدان بۆ داڕشتنه‌وه‌ی ئه‌و سنووره‌ داسه‌پێنراوانه‌ دێته‌ گۆرێ. نموونه‌ی كه‌یسی كوردستانیشمان به‌ چڕوپڕی بۆ كۆنفرانسه‌كه‌ ڕوونكرده‌وه‌، كه‌ له‌ ئه‌نجامی سه‌پاندنی سنووره‌كانی سایكس-پیكۆ ـدا گه‌لی كورد، بووه‌ته‌ گه‌وره‌ترین نه‌ته‌وه‌ی بێ وڵات له‌ جیهاندا و له‌ یه‌ك سه‌ده‌ی ڕابردوودا به‌رده‌وام له‌ خه‌باتی نه‌پساوه‌دا بووه‌ دژی ئه‌و سته‌مه‌ مێژووییه‌ی لێیكراوه‌.

(د. به‌رزنجی) له‌ درێژه‌دا ده‌ڵێت: له‌ میانه‌ی ئه‌و هه‌وڵانه‌ی كه‌ بۆ داڕشتنه‌وه‌ی سنووره‌كانی ڕۆژهه‌ڵات ده‌درێن، ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی كوردستان وه‌ك یه‌كه‌مین و ئاشتیانه‌ترین و دیموكراسیانه‌ترین هه‌وڵی كێشانه‌وه‌ی سنووره‌ داسه‌پێنراوه‌كانی (سایكس -پیكۆ)، باس كرا. ئه‌مه‌ش مایه‌ی كاردانه‌وه‌ی نابه‌جێی هه‌ندێك له‌ نوێنه‌ری وڵاتانی دراوسێ بوو. به‌ڵام له‌سه‌ر ئاستی كۆنفرانسه‌كه‌، خۆشبه‌ختانه‌ پشتگیریی و هاوسۆزییه‌كی گه‌وره‌ به‌دیكرا. به‌شداریكردنی كارای ئێمه‌ش به‌رز نرخێنرا، به‌وه‌ی كه‌ ئیتر زانكۆی سۆران و كوردستان وه‌كو میوانی هه‌میشه‌یی ده‌بێت، كه‌ ساڵانه‌‌ بۆ گفتوگۆكردن له‌باره‌ی كه‌یسی كوردستانه‌وه‌، بانگێشتده‌كرێت.  ئه‌مه‌ش ده‌رفه‌تێكی گه‌وره‌ و ده‌ستكه‌وتێكی زانستی و سیاسیی زۆر گه‌وره‌شه،‌ هه‌م بۆ زانكۆی سۆران و هه‌م بۆ بۆ كوردستانیش به‌گشتی، چونكه‌ ساڵانه‌ هه‌زاران پڕۆپۆزه‌ڵی جیاواز له‌لایه‌ن ئه‌كادیمی و نوێنه‌ری وڵاتانه‌وه‌ پێشكه‌ش به‌م كۆنفرانسه‌ ده‌كرێن، به‌ڵام ته‌نها 18-22 پرۆپۆزه‌ڵیان په‌سه‌ندده‌كرێن. ئێستا 9 ئه‌ندامی هه‌میشه‌یی هه‌ن،‌ كه‌ به‌ بێ پرۆپۆزه‌ڵ و پاڵاوتن به‌شداری تێدا ده‌كه‌ن، خۆشبه‌ختانه‌ كوردستان یه‌كێكه‌ له‌وانه‌.

هه‌روه‌ها ئاماژه‌ی بۆ ئه‌وه‌ش‌ كرد، كه‌ له‌ ڕاسپارده‌ی كۆتایی كۆنفرانسه‌كه‌‌دا، ئه‌وه‌ زه‌قكرایه‌وه‌، كه‌ كۆتاییهاتنی سه‌ربازییانه‌ی داعش، كۆتایی داعش و نه‌هامه‌تیی و نائارامییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست نییه‌، تا ئه‌و كاته‌ی پرسی سنووره‌ داسه‌پێنراوه‌كانی ناوچه‌كه‌ به‌شێوازی ژیرانه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا نه‌كرێت. له‌نێویشیاندا دۆزی كورد وه‌ك سه‌ره‌كیترینی ئه‌و كه‌یسانه‌ باسی لێوه‌كرا، كه‌ به‌ بێ یه‌كلاییكردنه‌وه‌ و مامه‌ڵه‌كردنی جیاواز له‌چاو یه‌ك سه‌ده‌ی ڕابردوو له‌گه‌ڵیدا، ئه‌و سه‌قامگیرییه‌ی كه‌ جیهان بۆ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی ده‌خوازێت، به‌دینایه‌ت.

قێویسته‌ بگوترێ، كۆنفرانسه‌كه‌ مایه‌ی بایه‌خپێدانی میدیای جیهانیی و لۆكاڵی كوردستانییش بوو. كه‌ناڵی "ڕووداو" بایه‌خێكی گرنگی پێ دا، كه‌ چ به‌ گواستنه‌وه‌ی ڕاسته‌وخۆ و چ به‌ ئه‌نجامدانی ڕێپۆرتاژ، روماڵی كۆنفرانسه‌كه‌ی كرد.

جێگه‌ی باسه‌ زانكۆی كینگز كۆڵێج، له‌ ڕیزبه‌ندی 30 پێشه‌نگترین زانكۆكانی جیهانه‌، حه‌وته‌مینی به‌ریتانیا و نۆیه‌می هه‌موو ئه‌ورووپایه‌. به‌ڵام له‌ ڕووی یاسای نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ پاش زانكۆی كامبریج، دووه‌م باشترینه‌ له‌ به‌ریتانیا و له‌ 5 پێشه‌نگه‌كه‌ی جیهانه‌. هه‌روه‌ها دامه‌زراوه‌ی (ڤۆڵتێرا فێیتا)ـش یه‌ك له‌ هه‌ره‌ دامه‌زراوه‌ گه‌وره‌كانی جیهانه‌ له‌ پرسه‌كانی یاسای نێوده‌وڵه‌تیدا و، وڵاتان بۆ گرفت و كێشه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانیان په‌نای بۆ ده‌به‌ن.