"ده‌ستووریش به‌شداره‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م كێشه‌یه‌"

Himdad Faisal

ماوه‌یه‌كه‌ كه‌ بابه‌تی گرێبه‌سته‌ نه‌وتییه‌كان و ناردنه‌ده‌ره‌وه‌ی نه‌وت له‌ لایه‌ن هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌، له‌ نێوان حكومه‌تی ناوه‌ندی و حكومه‌تی هه‌رێم، كێشه‌ی له‌ سه‌ره‌ و ئه‌وه‌ی كه‌ تا ئێستا وه‌كو ده‌ره‌نجامێك هاتووه‌ته‌ دی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كێشه‌كه‌ هه‌روا وه‌كو خۆی ماوه‌ته‌وه‌. بۆ لێكدانه‌وه‌ی ره‌هه‌نده‌ جیاوازه‌كانی ئه‌م كێشه‌یه‌، به‌ پێویستمان زانی كه‌ چاوپێكه‌وتنێك له‌ گه‌ڵ به‌ڕێز"م. هیمداد فه‌یسه‌ڵ" مامۆستای پسپۆڕ له‌ بواری یاسای نه‌وت و گاز، ئه‌نجام بده‌ین.

پ١/ ئایا ئه‌م كێشه‌یه‌ی ئێستا كێشه‌یه‌كی یاساییه‌ یان كێشه‌یه‌كی سیاسی. واته‌ ئایا ئه‌م كاره‌ی هه‌رێمی كوردستان كه‌ سه‌باره‌ت به‌ نه‌وت و گاز ده‌یكات، پێچه‌وانه‌ی ده‌ستووره‌، یان ئه‌وه‌ ته‌نها دژبه‌رایه‌تی سیاسییه‌‌ به‌رامبه‌ر به‌ كورده‌كان؟ ئه‌و مافه‌ چییه‌ كه‌ ده‌ستوور به‌ هه‌رێمی كوردستانی ده‌دات له‌ رووی سوود وه‌رگرتن له‌ سه‌رچاوه‌ سرووشتییه‌كان‌.

به‌ گۆڕانی كێشه‌كان لێكدانه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌كانیش ده‌گۆڕێن.چونكه‌ ئه‌و كێشه‌یه‌ی، كه‌ ئێستا له‌ نێوان حكومه‌تی فیدراڵی و حكومه‌تی هه‌رێمدا هه‌یه‌، جیاوازه‌ له‌و كێشه‌یه‌ی كه‌ ماوه‌یه‌ك به‌ر له‌ ئێستا هه‌بوو. راسته‌ هه‌مان بواره‌، واته‌ ناكۆكییه‌كان له‌ سه‌ر نه‌وت و غازن. به‌ڵام ئه‌و ناكۆكییه‌ی به‌ر له‌ ئێستا هه‌بوو، له‌ سه‌ر شێوازی گرێبه‌سته‌كان و ده‌سه‌ڵاته‌كان بۆ واژووكردنیان و خه‌رجی كۆمپانیاكان بوو، به‌ڵام ناكۆكی ئێستا له‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی فرۆشتن و چۆنییه‌تی دابه‌شكردنی داهاتی نه‌وته‌. من وای ده‌بینم له‌ ئێستادا كێشه‌كان هه‌ردوو شێوازی سیاسی و یاساییان وه‌رگرتوه‌، چونكه‌ هه‌مان ئه‌و لایه‌نه‌ی كه‌ به‌ر له‌ ئێستا باوه‌ڕی وابوو گرێبه‌سته‌كان ناده‌ستورین، ئێستا گرێبه‌سته‌كان به‌ ده‌ستوری داده‌نێت و ئاماده‌یه‌ خه‌رجی كۆمپانیاكانیش بدات، به‌ڵام به‌و مه‌رجه‌ی خۆی نه‌وته‌كه‌ بفرۆشێت و داهاته‌كه‌ی وه‌رگرێ. ئه‌گه‌ر له‌ روانگه‌یه‌كی تریش سه‌یری بكه‌ین ده‌توانرێت بوترێت، كه‌ ناكۆكییه‌كان تا راده‌یه‌ك شێوازێكی یاساییشان وه‌رگرتوه‌، به‌و پێیه‌ی كه‌ هه‌ر لایه‌نێك به‌ شێوازێك ده‌ستور شیده‌كاته‌وه‌، كه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی بێت. پێویسته‌ له‌ بوارێكی وا گرینگ ده‌قه‌ ده‌ستورییه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان زۆر روون و ئاشكرا بابه‌ته‌كان یه‌كلایی بكه‌نه‌وه‌ و به‌ شێوازێك دابڕێژرێن كه‌ بوار به‌ ته‌فسیری جۆراوجۆر نه‌دات. بۆیه‌ به‌ بۆچونی خۆم ده‌ستوریش تا راده‌یه‌ك به‌شداره‌ له‌ دروستكردنی ناكۆكیه‌كان.

سه‌باره‌ت به‌ هه‌نگاوه‌كانی حكومه‌تی هه‌رێمیش له‌ رووی واژوو كردنی كردنی گرێبه‌ست له‌ گه‌ڵ كۆمپانیا بیانییه‌كان بۆ دۆزینه‌وه‌ و ده‌رهێنانی نه‌وت و غاز، ئه‌مه‌یان به‌ ده‌ستوری داده‌نرێت، چونكه‌ له‌ ده‌ستوری عیراقی سالی ٢٠٠٥ دا، ئه‌و مافه‌ دراوه‌ به‌ كوردستان. به‌و پێیه‌ی له‌ ده‌ستوردا دوو ماده‌ هه‌ن باس له‌ چۆنییه‌تی دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كان ده‌كه‌ن، له‌ نیوان حكومه‌نی ئیتیحادی و هه‌رێمه‌كان، یاخود پارێزگاكان له‌ بواری نه‌وت و غازدا. مادده‌ی ١١١ ده‌ڵێت "نه‌وت و غاز موڵكی هه‌موو خه‌ڵكی عیراقه‌ له‌ هه‌موو هه‌رێم و پارێزگاكان". واته‌ داهاتی نه‌وت و غاز موڵكی گه‌لانی عێراقه‌. ئه‌و نه‌وته‌ی له‌ هه‌رێمی كوردستان هه‌یه‌ مافی خه‌ڵكی به‌سره‌ی تیایه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ نه‌وتی به‌سره‌ش مافی گه‌لی كوردستانی تێدایه‌. له‌ ژێر رۆشنایی ئه‌م مادده‌یه‌دا ناتوانرێت له‌ لایه‌ن هیچ حیزب و گروپ و لایه‌نێكه‌وه‌، بانگه‌شه‌ی خاوه‌نداریه‌تی نه‌وت و غاز بكرێت یا خود ده‌ستی به‌سه‌ر دابگیرێت و بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی به‌كاری بهێنێت. هه‌روه‌ها مادده‌ی دووه‌م كه‌ له‌ دوو برگه‌ پێكهاتووه‌، له‌ برگه‌ی یه‌كه‌مدا هاتووه‌، حكومه‌تی ئیتیحادی له‌ گه‌ل حكومه‌تی هه‌رێمه‌كان یان پارێزگاكانی به‌رهه‌مهێنه‌ری نه‌وت و غاز، هه‌ڵده‌ستن به‌ به‌ڕێوه‌بردنی نه‌وت و غازی ده‌رهێنراو له‌و گێلگانه‌ی كه‌ هه‌ن (الحقول الحالیه‌)، ئه‌مه‌ش مه‌به‌ستی ئه‌و گێلكانه‌یه‌ كه‌ تا نووسینه‌وه‌ی ده‌ستور هه‌بوون. ده‌ستوریش سالی ٢٠٠٥ نوسراوه‌ته‌وه‌، ئه‌وه‌ی ئه‌م بڕگه‌یه‌ باسی ده‌كات، بریتییه‌ له‌ به‌ڕێوه‌بردنی نه‌وت و غازی ده‌رهێنراو له‌و گێلگه‌ نه‌وتییانه‌ی كه‌ تا سالی ٢٠٠٥ هه‌بوون، له‌ لایه‌ن حكومه‌تی فیدراڵی به‌ هاوكاری له‌ گه‌ل حكومه‌تی هه‌رێم یان پارێزگاكان كه‌ نه‌وتییان لێ به‌رهه‌م ده‌هێنرێت. ئه‌گه‌ر سه‌رنج بده‌ین ده‌بینین ئه‌م برگه‌یه‌ باسی ئه‌و نه‌وت وغازه‌ ناكات، كه‌ له‌ ناو گێڵگه‌ نه‌وتییه‌كان ماوه‌ته‌وه‌ و ده‌رنه‌هێنراوه‌. هه‌روه‌ها باسی نه‌وتی ئه‌و گێلگانه‌ش ناكات كه‌ له‌ دوای سالی ٢٠٠٥ ده‌دۆزرێنه‌وه‌. بۆیه‌ هه‌ر گرێبه‌ستێك بۆ ده‌رهێنانی نه‌وت و غاز له‌ هه‌ر گێلگه‌یه‌ك یاخود گرێبه‌ست بۆ دۆزینه‌وه‌ و ده‌رهێنانی نه‌وت و غاز له‌و گێلگانه‌ی كه‌ له‌ دوای سالی ٢٠٠٥ دۆزراونه‌ته‌وه‌ یان ده‌دۆزرێنه‌وه‌، ده‌بێته‌ ئیختصاصی حكومه‌تی هه‌رێم یان پارێزگاكان. چونكه‌ له‌ مادده‌ی ١١٠ی ده‌ستوردا، كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ ده‌سه‌ڵاته‌ تایبه‌ته‌كانی حكومه‌تی فیدرال و هه‌روه‌ها مادده‌ی ١١٤ ش، كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ ده‌سه‌ڵاته‌ هاوبه‌شه‌كانی حكومه‌تی فیدرال و هه‌رێمه‌كان، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك باسی نه‌وت وغاز نه‌كراوه‌. مادده‌ی ١١٥ ش ده‌لێت هه‌ر بابه‌تێك كه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی تایبه‌تی حكومه‌تی فیدرال و ده‌سه‌ڵاته‌ هاوبه‌شه‌كان نه‌بوو، ده‌بێته‌ ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێم و پارێزگاكان. به‌ڵام ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ی هه‌رێم ره‌ها نیه‌،به‌ڵكو به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ دوو كۆده‌وه‌. یه‌كه‌میان: وه‌كو له‌ سه‌ره‌تا ئاماژه‌مان پێدا كه‌ نه‌وت و غاز موڵكی هه‌موو گه‌لانی عێراقه‌، كه‌واته‌ پێویسته‌ داهاته‌كه‌ی بۆ هه‌موو خه‌ڵكی عیراق بێت. كۆدی دووه‌میش بریتییه‌له‌ بڕگه‌ی دووه‌می مادده‌ی ١١٢ ی ده‌ستور ،كه‌ ده‌ڵێت حكومه‌تی فیدرال له‌ گه‌ڵ حكومه‌تی هه‌رێم یان پارێزگاكانی به‌رهه‌مهێنه‌ری نه‌وت، هه‌ڵده‌ستن به‌ دانانی ستراتیجێكی هاوبه‌ش، بۆ به‌ڕێوه‌بردنی نه‌وت وغاز بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی زۆرترین قازانج بۆ گه‌لانی عیراق. ئه‌م بڕگه‌یه‌ جیاوازی ناكات له‌ نێوان نه‌وت وغازی ده‌رهێنراو یان ده‌رنه‌هێنراو.هه‌روه‌ها له‌ نێوان "الحقول الحالیه‌ والمستقبلیه‌" بۆیه‌ هه‌موو نه‌وت وغاز پێویسته‌ به‌ سترتیجێكی هاوبه‌ش و یه‌كگرتوو به‌رێوه‌ببردرێن له‌ نێوان حكومه‌تی ئیتیحادی هه‌رێمه‌كانی به‌رهه‌مهێنه‌ری نه‌وت و غاز. له‌ حاله‌تی هه‌بوونی رێكه‌وتن یان ستراتیجێكی هاوبه‌ش له‌ نێوان به‌غداو هه‌ولێر وه‌كو یاسای نه‌وت وغاز، ئه‌وا پێویسته‌ هه‌ولێر پابه‌ند بێت پێیه‌وه‌ له‌ به‌رێوه‌بردنی نه‌وت وغازدا.

پ٢/ له‌ كاتێكدا كه‌ ئه‌گه‌ری گۆڕانكاری له‌ پێكهاته‌ی حكومه‌تی عێراقدا هه‌یه‌، ئایا پێویست بوو كه‌ حكومه‌تی هه‌رێم هه‌نگاوێك به‌ جۆرێك بنێت كه‌ ئاكامی وه‌ك ئێستای په‌یوه‌ندییه‌كانی لێنه‌كه‌وێته‌وه‌. له‌ كاتێكدا ساڵانی پێشوو بودجه‌یه‌كی بێكێشه‌ی به‌ده‌ست ده‌گه‌یشت تا راده‌یه‌ك ؟

هه‌نگاونانی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان له‌ بواری نه‌وت و غازدا، بریتیه‌ له‌ دروستكردنی سه‌رچاوه‌یه‌كی ئابوری سه‌ربه‌خۆ تاكو رزگاری بێت له‌ پاشكۆیه‌تی و ئه‌و سزا ئابووریانه‌ی كه‌ ساڵانه‌ له‌ لایه‌ن حكومه‌تی ناوه‌نده‌وه‌ به‌ بیانوی جۆراو جۆر به‌ سه‌ریدا، ده‌سه‌پێنرێن. ئه‌م سه‌ربه‌خۆبونی ئابورییه‌ش گرنگه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌ دوا رۆژیش ده‌وله‌تی كوردی رابگه‌ینرێت بێ‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی ئابوری سه‌ربه‌خۆ ئه‌سته‌م ده‌بێت، چونكه‌ ده‌وڵه‌تداری كردن بێ ئابورییه‌كی باش ناكرێت.

نه‌وت بۆ ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌ربهێنرێت و سودی لێوه‌ربگیرێت. له‌م روانگه‌یه‌وه‌ هه‌رێمی كوردستان دووبژارده‌ی له‌ به‌رده‌م بوون، یه‌كه‌میان: پێویست بوو چاوه‌ڕێ‌ بكات تاكو به‌غدا رازی ده‌بوو بۆ ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی نه‌وتی كوردستان له‌ رێگه‌ی بۆری نه‌وتی كه‌ركوك-جیهان، كه‌ به‌ بۆچوونی خۆم ئه‌مه‌ چه‌ند ساڵێكی تری ده‌ویست( به‌ لایه‌نی كه‌م پێنچ ساڵی تر)چونكه‌ له‌ ئیستادا به‌غدا ته‌نانه‌ت توانای هه‌نارده‌كردنی ته‌واوی نه‌وتی به‌سره‌ و باشوریشی نیه‌. تاكو نه‌وتی ئه‌و ناوچانه‌ش هه‌بێت رێگه‌ به‌ هه‌نارده‌كردنی نه‌وتی كوردستان نادات. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ره‌زامه‌ندیش بێت بۆ ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی نه‌وتی كوردستان، ئه‌وا گرفت دروست ده‌كات. وه‌كو بینیمان له‌ رابردوودا رێگه‌ی داو پاشان وه‌ستاندی. یاخود خه‌رجی كۆمپانیاكانی نه‌ده‌دا. بژارده‌ی دووه‌م له‌ به‌رده‌م هه‌رێمی كوردستان بریتی بوو له‌وه‌ی كه‌ تاكو ئێستا هه‌نگاوی بۆ ناوه‌، هه‌ر له‌ هێنانی كۆمپانیاكانی پترۆلیۆم و واژووكردنی گرێبه‌ست له‌ گه‌ڵیان بۆ گه‌ڕان به‌ دوای نه‌وت و دۆزینه‌وه‌ و ده‌رهێنان و دروستكردنی بۆری نه‌وت و پاشان فرۆشتنی به‌ بازاره‌كانی جیهان. گشت ئه‌م هه‌نگاوانه‌ بێجگه‌ له‌ فرۆشتن،پێویست بوون و ده‌ستكه‌وتی ئابووری گرینگیشیان بۆ كوردستان ده‌سته‌به‌ر كردووه‌. بۆ نموونه‌ ئێستا سه‌رمایه‌ی كۆمپانییاكانی پترۆلیۆم به‌ بری ١٢ ملیار دۆلار ده‌خه‌مڵێنرێت له‌ كوردستان، كه‌ پێشبینی ده‌كرێت ئه‌م ژماره‌یه‌ به‌رز بێته‌وه‌ بۆ ٢٠ ملیار دۆلار له‌ ماوه‌یه‌كی نزیكدا. هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌كی زۆری هه‌لی كار ره‌خساوه‌ بۆ هاوڵاتیانی كوردستان كه‌ هێزی كاری ناوخۆ به‌نزیكه‌ی ١٠٠% ده‌خه‌مڵێنرێت له‌ سێكته‌ری نه‌وت و غاز. هه‌ر له‌ رێگه‌ی ئه‌م كۆمپانیایانه‌وه‌ تونرا رێژه‌یه‌كی زۆری یه‌ده‌كی نه‌وت و غاز له‌ كوردستان بدۆزرێته‌وه‌، كه‌ به‌ ٤٥ ملیار به‌رمیل نه‌وت داده‌نرێت. ئه‌م رێژه‌ زۆره‌ی نه‌وتیش وای كرد كوردستان له‌ سه‌ر نه‌خشه‌ی ووزه‌ی جیهانی ببینرێت و ببێته‌ جێگه‌ی بایه‌خی كۆمپانیا گه‌وره‌كانی وه‌ك ئیكسۆن، شیفرۆن، تۆتال..هتد. توانرا به‌ هۆی ئه‌م سیاسه‌ته‌ی حكومه‌تی هه‌رێم له‌ سێكته‌ری نه‌وت وغاز دا، دۆخی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌ گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی توركیا به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رچاو پێش بخرێت. به‌ڵام تاكه‌ هه‌نگاو كه‌ به‌ بۆچونی خۆم حكومه‌تی هه‌رێم په‌له‌ی تیاكرد ئه‌ویش بریتی بوو له‌ هه‌نارده‌كردنی نه‌وت. ئه‌م هه‌نگاوه‌ پێویست بوو كه‌مێكی تر دوابخرابا، به‌لایه‌نی كه‌م تا دوای هه‌لبژاردنه‌كانی عێراق و سه‌روبه‌ندی پبَكهێنانی حكومه‌تی نوێ‌. هه‌رێمی كوردستان ئه‌و كات ده‌ی توانی ئه‌م هه‌نگاوه‌ی وه‌كو كارتێكی فشار به‌كاربهێنێت له‌ گه‌ل براوه‌ی هه‌لبژاردنه‌كان له‌ پشتگیریكردنی بۆ پێكهێنانی حكومه‌ت، چونكه‌ ئه‌گه‌ر سه‌یر بكه‌ین له‌ دوای ٢٠٠٣ وه‌، هه‌موو حكومه‌ته‌كان به‌ پاڵپشتی و هاوپه‌یمانییه‌تی له‌ گه‌ل كورده‌كان دروست بوون. من له‌و باوه‌ره‌م حكومه‌تی داهاتووی عێراقیش هه‌م دیسان به‌ هاوپه‌یمانیه‌تی و پالپشتی كورده‌كان نه‌بێت دروست نابێت. كورد ڕۆلی سه‌ره‌كی ده‌بێت، هه‌م له‌ نزیك خستنه‌وه‌ی كوتله‌كان و هه‌م له‌ پێكهێنانی حكومه‌تی داهاتوو.

پ٣/ ئه‌گه‌ر سامانه‌ سروشتیه‌كان به‌ تایبه‌تی نه‌وت كه‌ به‌ كۆڵه‌كه‌ی ئابوری عێراق دائه‌نرێت موڵكی هه‌موو عێراقیه‌كانه‌ ، كێشه‌ له‌ چیدایه‌ حكومه‌تی هه‌رێم راده‌ستی حكومه‌تی عێراق بكات؟

به‌ڵێ‌ به‌ گوێره‌ ی ده‌ستور نه‌وت وگاز موڵكی هه‌موو عیراقییه‌كانه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ داهاته‌كه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی یه‌كسان دابه‌ش بكرێت، له‌گه‌ڵا ڕه‌چاوكردنی ته‌رخان كردنی بڕێكی زۆرتر له‌داهاته‌كه‌ی بۆناوچه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ره‌كانی نه‌وت و گاز یان زیان لێكه‌وتووه‌كانی سه‌رده‌می ڕژێمی به‌عس. بۆئه‌وه‌ی هه‌موو گه‌لانی عیراق به‌شێوه‌یه‌كی دادپه‌روه‌رانه‌ سودمه‌ندبن له‌ داهاتی نه‌وت و گاز پێویسته‌ یه‌ك لایه‌ن داهاته‌كه‌ی كۆبكاته‌وه‌ و پاشان دادپه‌روه‌رانه‌ دابه‌شی بكات.

له‌ڕاستیدا ئه‌وه‌ی كوردستان داوای ده‌كات ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆی نه‌وته‌كه‌ بفرۆشێت و به‌شی خۆی لێ هه‌ڵبگرێت و ئه‌وه‌ی تر كه‌ ده‌مێنێته‌وه‌، بیداته‌وه‌ به‌ به‌غدا تاكو بودجه‌ی ساڵانه‌ی هه‌رجاره‌ و به‌بیانوویه‌ك كه‌م نه‌كرێته‌وه‌ و ڕزگاری بێت له‌و سزا ئابووریانه‌ی، كه‌ ساڵانه‌ به‌چه‌ند بیانویه‌ك له‌سه‌ری ده‌چه‌سپێنرێت، له‌لایه‌ن حكومه‌تی عیراقه‌وه‌. هۆكارێكی تری پشت داواكارییه‌كه‌ی حكومه‌تی هه‌رێم،ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵێك شایسته‌ی دارایی هه‌ن كه‌ تائێستا حكومه‌تی عیراقی پابه‌ند نه‌بووه‌ پێیانه‌وه‌، به‌رامبه‌ر حكومه‌تی كوردستان و نه‌ی داوه‌ پێی، وه‌كو بودجه‌ی پێشمه‌رگه‌، قه‌ره‌بوو كردنه‌وه‌ی ناوچه‌ زیان لێكه‌وتوه‌كانی سه‌رده‌می ڕژێمی به‌عس وئه‌نفال كراوه‌كان و كیمیاباران كراوه‌كان، كه‌ تێكڕای ئه‌م قه‌ره‌بووه‌ش به‌نزیكه‌ی ٣٠٠ ملیارو ٣٠٠ ملیۆن دولار خه‌مڵێنراوه‌. بۆیه‌ له‌حاڵه‌تی فرۆشتنی نه‌وت له‌لایه‌ن كوردستان، ته‌نانه‌ت بۆماوه‌ی ٣٠ ساڵیش ناتوانرێت ئه‌و قه‌ره‌بووانه‌ ته‌واو بكرێن. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌رهه‌می رۆژانه‌ی حكومه‌تی هه‌ریم بگاته‌ ٢ ملیۆن به‌رمیل له‌رۆژێكدا. به‌م شێوه‌یه‌ له‌حاڵه‌تی فرۆشتنی نه‌وت له‌لایه‌ن كوردستانه‌وه‌، من وای ده‌بینم هیچ داهاتیك ناگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ حكومه‌تی ناوه‌ندی.

پ٤/ ئایا شێواز و جۆری گرێبه‌سته‌كان له‌ عێراق و هه‌ریمی كوردستان كاریگه‌ریان هه‌یه‌ به‌سه‌ر دۆسیه‌ی نه‌وت و ده‌رئه‌نجامی وت و وێژه‌كانی نێوانیان؟ جونكه‌ ماوه‌یه‌ك حكومه‌تی به‌غدا نارازی بوو له‌ به‌رامبه‌ر جۆری كرێبه‌سته‌كانی حكومه‌تی هه‌ریمی كه‌ردستان.

ئه‌و ناكۆكییه‌ی كه‌ ئێستا هه‌یه‌، له‌سه‌رجۆری گرێبه‌سته‌كان نیه‌. راسته‌ ئه‌و گرێبه‌ستانه‌ی حكومه‌تی هه‌رێم كردوونی له‌گه‌ڵ كۆمپانیایه‌كانی پترۆلیۆم بۆ وه‌به‌رهێنان وپێشخستنی سێكته‌ری نه‌وت، جیاوازن له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی حكومه‌تی فیدڕاڵی.ئه‌مه‌ش شتێكی ئاساییه‌.ته‌نانه‌ت هه‌ندێك جار له‌لایه‌ن حكومه‌تێكی یه‌كگرتوو چه‌ند جۆری جیاوازی گرێبه‌ستی نه‌وت وغاز په‌یڕه‌و ده‌كرێت.ئه‌مه‌ ده‌وه‌ستێته‌ سه‌ر سیاسه‌تی وه‌به‌رهێنان و جۆری ووڵاته‌كه‌ و كرێی تێچوونی دۆزینه‌وه‌ و ده‌رهێنانی نه‌وت و ئه‌و ریسكانه‌ی روبه‌رووی كۆمپانیاكان ده‌بنه‌وه‌ له‌و ووڵاته‌دا.

گرێبه‌سته‌كانی حكومه‌تی هه‌رێم له‌جۆری هاوبه‌شی كردنن له‌ به‌رهه‌م. به‌پێی ئه‌م گرێبه‌ستانه‌ حكومه‌ت بانگێشتی كۆمپانیا ده‌كات بۆ واژووكردنی گرێ به‌ست له‌گه‌ڵی، پاشان كۆمپانیاكه‌ به‌ سه‌رمایه‌ و ته‌كنه‌لۆجیا و شاره‌زای خۆی به‌دوای نه‌وتدا ده‌گه‌ڕێت و له‌حاڵه‌تی دۆزینه‌وه‌یدا ده‌ری ده‌هێنێت . پاش فرۆشتنی نه‌وته‌كه‌ خه‌رجییه‌كانی كۆمپانیاكه‌ ده‌درێنه‌وه‌ و ئینجا به‌شێك له‌ نه‌وته‌كه‌ بۆ كۆمپانیاكه‌ ده‌بێت .له‌حاڵه‌تی نه‌دۆزینه‌وه‌ی نه‌وت یان غاز، كۆمپانیاكه‌ قه‌ره‌بوو ناكرێته‌وه‌ بۆ ئه‌و خه‌رجییه‌ی كه‌ كردوویه‌تی، واته‌ هیچ بڕه‌ پاره‌یه‌كی پێ نادرێته‌وه‌ له‌لایه‌ن حكومه‌ت . به‌مه‌ش كۆمپانیاكه‌ زه‌ره‌رێكی زۆر ده‌كات .

ئه‌مجۆره‌ گرێبه‌ستانه‌ گونجاون بۆ ئه‌و ووڵاتانه‌ی كه‌ له‌سه‌ره‌تای پڕۆسه‌ی بوژانه‌وه‌ن و هه‌وڵی پێش كه‌وتن ده‌ده‌ن، چونكه‌ ئه‌و ووڵاتانه‌ سه‌رمایه‌یه‌كی زۆر و ته‌كنه‌لۆجییایه‌كی باش وشاره‌زاییه‌كی ئه‌وتۆیان نیه‌. كوردستانیش وه‌كو هه‌رێمێك كه‌ له‌سه‌ره‌تای پڕۆسه‌كه‌یه‌, بۆیه‌ ئه‌م گرێبه‌ستانه‌ به‌ شێوازێكی گونجاو به‌ باش ده‌زانرێن بۆ وه‌به‌رهێنان له‌ بواری نه‌وت و غازدا. ده‌كرێت له‌ هه‌ندێك ناوچه‌ی كوردستان هه‌مان شێوازی گرێبه‌سته‌كانی حكومه‌تی به‌غدا په‌یره‌و بكرێت، به‌و پێیه‌ی هیچ گومانێك نیه‌ له‌ سه‌ر هه‌بوونی نه‌وت و تێچونی ده‌رهێنانیش زۆر كه‌مه‌.

ئه‌گه‌ر باس له‌ گرێبه‌سته‌كانی حكومه‌تی فیدراڵی بكه‌ین، ئه‌وا گرێبه‌سته‌كان له‌ جۆری گرێبه‌ستی خزموتگوزارین. له‌م جۆره‌ گرێبه‌ستانه‌دا كۆمپانیای بواری نه‌وت و غاز گرێبه‌ستی له‌ گه‌ل واوژوو ده‌كرێت له‌ لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌، بۆ پێشكه‌شكردنی خزمه‌تگوزاریه‌ك له‌ بواری به‌ره‌و پێشبردنی سێكته‌ری نه‌وت و غاز له‌ وولاتێكی دیاری كراو، جا له‌وانه‌یه‌ خزمه‌تگوزاریه‌ پێشكه‌شكراوه‌كه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی نه‌وت، ده‌رهێنان، زیادكردنی رێژه‌ی به‌رهه‌مهێنان یان دانانی چه‌ند ئامێرو ته‌كنه‌لۆجیایه‌كی پێشكه‌وتوو له‌ ناوچه‌ی به‌رهه‌مهێنان بێت، له‌ به‌رامبه‌ر پاره‌یه‌كی دیاریكراو. له‌ گرێبه‌سته‌كانی حكومه‌تی به‌غدادا كۆمپانیاكان رووبه‌رووی هیچ ریسكێك نابنه‌وه‌، چونكه‌ نه‌وته‌كه‌ پێشتر دۆزراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م جۆره‌ش له‌ گرێبه‌سته‌كان به‌ شێوازێكی گونجاو داده‌نرێن بۆ وولاته‌ پێشكه‌وتوه‌كان.

پ٥/ ئایا حكومه‌تی هه‌رێم مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ كه‌ به‌ نرخێ كه‌متر له‌ نرخی عیراق نه‌وت بفرۆشێت؟ وه‌كو باس ده‌كرێت كه‌ نه‌وت به‌ هه‌رزان ده‌فرۆشێته‌ توركیا.

نه‌خێر حكوموتی هه‌رێم به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك مافی فرۆشتنی نه‌وتی نیه‌ به‌ نرخێكی هه‌رزانتر له‌وه‌ی عێراق، چونكه‌ هه‌ر هه‌نگاوێكی له‌م جۆره‌ له‌ سه‌ر حسابی مافی به‌شه‌كانی تری عیراق ده‌بێت. ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی ده‌ستوره‌، چونكه‌ هه‌روه‌كو له‌ سه‌ره‌تادا ئاماژه‌مان پێدا، نه‌وت و غاز موڵكی هه‌موو خه‌لكی عێراقن به‌ بێ‌ جیاوازی.

به‌ڵام له‌ حاله‌تێك كه‌ ئه‌م گرفته‌ی ئێستا هه‌روه‌ك خۆی مایه‌وه‌ و هیچ رێكه‌وتنێكی له‌ سه‌ر نه‌كراو به‌غداش ره‌زامه‌ندی نه‌دا به‌ ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی نه‌وتی كوردستان و بودجه‌ی هه‌رێمی كوردستانی نه‌نارد، ئه‌وا حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان پێویسته‌ نه‌وتی خۆی هه‌نارده‌ بكات له‌ رێگه‌ی ئه‌و بۆریه‌ی كه‌ دروستی كردووه‌ بۆ توركیا. به‌ بۆچونی خۆم له‌م حاله‌ته‌ كوردستان روبه‌رووی جۆرێك له‌ هه‌رزان فرۆشتنی غاز ده‌بێته‌وه‌ نه‌ك نه‌وت. چونكه‌ توركیا پێویستی به‌ غازی كوردستانه‌. ئه‌م هه‌رزانفرۆشتنه‌ش من به‌ شتێكی ئاسایی ده‌بینم، چونكه‌ توركیا ده‌توانێت له‌ شوێنی تری وه‌كو ئێران، ئازه‌ربێجان و رووسیا ووزه‌ی ده‌ست كه‌وێت، به‌ تایبه‌تی غاز. راسته‌ كه‌مێك نرخه‌ی گرانتر ده‌بێت بۆ توركیا ئه‌و كات، به‌ڵام ئه‌وه‌مان بیر نه‌چێت كوردستان هیچ ده‌روازه‌ی نیه‌ بۆ فرۆشتنی نه‌وت وغازی خۆی. له‌م بواره‌دا توركیا تاكه‌ ده‌روازه‌یه‌كه‌ كوردستان بتوانێت نه‌وت و غازی پێدا ره‌وانه‌ بكرێت. سه‌باره‌ت به‌ نه‌وت، توركیا ته‌نها كرێی تێپه‌ربوونی نه‌وت وه‌رده‌گرێت، واته‌ نه‌وت ناكڕێت چونكه‌ پێویستی به‌ نه‌وت نیه‌. ئه‌و كرێیه‌ش ئه‌گه‌ری هه‌یه‌ زیاتر بێت له‌ پێوه‌ره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان.