هەرێمی کوردستان، ناوچەیەکی لەبار بۆ وەبەرهێنان

Photo 2022 08 23 00 02 50

 

ڕێباز چەتۆ بیرۆ

ئاشکرایە کە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا سەقامگیریی سیاسی و ئاسایشی نیشتیمانیی هەر وڵاتێک بابەتێکی بەرچاو و پرسێکی سەرەکییە بۆ وەبەرهێنەران. جێگەی سەرنجە کە بزانرێت، لە وڵاتە تازەپێگەیشتووەکاندا، وەبەرهێنەران زیاتر پشت بە سەقامگیری دەبەستن نەک دیموکراسی؛ ئەمە لە کاتێکدایە کە دیموکراسیش پرسێکی گرنگ و کاریگەرە. بەم پێیە، گرنگیی سەقامگیری جێگەی دیموکراسی دەگرێتەوە بۆ ئامانجەکانی وەبەرهێنان؛ چونکە وەبەرهێنەران، حکومەتێکی بەهێزیان پێ باشترە لە وڵاتێکی دیموکراسی. بە تایبەتیش بۆ دەستەبەرکردنی وەبەرهێنانەکەیان، دۆزینەوەی چارەسەر بۆ کێشەکانیان و بڕیاری یەکلاکەرەوە بۆ پشتگیریکردنیان. بۆ نموونە، دەوڵەتێکی نادیموکراسی وەک چین، یەکێکە لەو وڵاتانەی کە بەرزترین ڕێژەی وەبەرهێنان لە جیهاندا لە خۆ دەگرێت؛ ئەوەش بەهۆی سەقامگیریی سیاسیی بەرز و بەهێزی حکومەتەکەی. هەروەها، هەندێک لە وڵاتانی کەنداو، وەک سعودیە، ئیمارات، قەتەر و کوێت، توانیویانە بەهۆی سەقامگیریی سیاسی و بەهێزی حکومەتەکانیانەوە ژمارەیەکی بەرچاو لە وەبەرهێنەرانی بیانیان بۆ لای خۆیان ڕابکێشن.

دەوڵەتان بە گشتی دەسەڵاتی جێگیریان هەیە بە هۆیەوە پێگەی باشیان هەیە و ڕاکێشانی کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان و وەبەرهێنەرانی بیانی مسەوگەر دەکەن. سەقامگیریی سیاسی لەم دەوڵەتانەدا وەبەرهێنانی بیانی ڕادەکێشێت چونکە حکومەتی بەهێزیان هەیە کە دەتوانێت گەرەنتی سەلامەتی وەبەرهێنەران بکات، لەکاتێکدا کە هەموومان ئەوە دەزانین ئەم دەوڵەتانە سیستەمێکی تەواو دیموکراسیان نییە.

سەبارەت بە عێراق، دیارە کە ئابوورییەکەی بە تەواوەتی پشتی بە پیشەسازی نەوت بەستووە، کە ٩٠%ی داهاتی عێراق دابین دەکات. جگە لەوەش، بەهۆی ناسەقامگیری ئەمنی و سیاسییەوە بە تایبەتی لە بەشەکانی باشووری عێراق، هێشتا وەبەرهێنەران هەست بە پارێزراویی عێراق ناکەن بۆ وەبەرهێنان. لە هەمان کاتدا، دۆخی هەرێمی کوردستانی عێراق تەواو جیاوازە، ئەمەش بەهۆی سەقامگیریی سیاسی و ئاسایشی کوردستانەوەیە.

دوای ڕووخانی ڕژێمی سەدام حسێن، کوردستان خۆی لەو خوێنڕشتنە پاراستووە کە لە بەشەکانی تری عێراقدا هەبووە. دیارە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئاستی بەرزی هاوکاریی نێوان خەڵکی کوردستان لەگەڵ هێزە ئەمنییەکان و دامەزراوەکانی حکومەت. ئەوەش گومانی تێدا نییە کە حکومەتی هەرێم ئەزموونی زۆر سەختی لە چەند پرسێکی ناوخۆییدا هەبووە و هێشتاش خەریکە سەقامگیری و ئاسایشی سیاسی خۆی باشتر نیشان دەدات و دەیەوێت وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ ڕەفتار بکات. 

ئاسایش و سەقامگیری هۆكارن بۆ ئەوەی دیپلۆماتكارە بیانییەكان بچنە كوردستان بۆ پەرەپێدانی چالاکییەکانیان. هەروەها ژینگەی کوردستان و میوانداریی خەڵکی کوردستان بۆ بێگانەکان سەرنجڕاکێشە تا چێژ لە مانەوەیان لە کوردستان وەربگرن. دەسەڵاتی کوردی ماندوونەناسانە کار دەکەن بۆ ڕێکلامکردن بۆ تواناکانی هەرێمی کوردستان لە بواری گەشەپێدان و وەرگرتنی وەبەرهێنانی بیانی و بە تایبەتی لە کەرتەکانی گەشتیاری و پیشەسازیی نەوت و گازدا. بە پێی تیۆری لیبرالیزم، هاوکاریی ئابووری کارێکی دیپلۆماسییە و بە ئامرازی باشترکردنی پەیوەندییەکانیان و ڕێگریکردنی هەر جۆرە دەستدرێژی و شەڕێک لە نێوان وڵاتان دادەنرێت. هەر بۆیە، حکومەتی هەرێمی کوردستان زۆر هەوڵی داوە بۆ ئەوەی هاوکاریی باشتر و بازرگانی دوو قۆڵی لەگەڵ تورکیادا هەبێت تاوەکو هاوکاریی زیاتریان هەبێت لە پرسە ئەمنییەکان. هەروەها لەبەرئەوەش کە تورکیا دەروازەیەکە بەرەو ڕووی ئەوروپا.

لە هەرێمی کوردستان، کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکان و وەبەرهێنەرانی بیانی لە ئاسایشی ناوخۆیی دڵنیا دەکرێنەوە و ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی چالاکییە بازرگانییەکان. ئەم چالاکییانە هەموویان پێکەوە کاریگەرییەکی گرنگیان دەبێت لەسەر پێشکەوتنی ئابووری، قەبارەی زیاتر لە وەبەرهێنان، و سەقامگیریی زیاتر. ئەمەش بۆتە هۆیەکی سەرەکی کە وەبەرهێنەرانی بیانی لە هەرێمی کوردستان هەست بە سەلامەتی دەکەن و مەیلیان هەیە لەوێ وەبەرهێنان بکەن؛ لە کاتێکدا مەیلیان نییە بۆ وەبەرهێنان لە ناوچەکانی تری عێراق چونکە لەوێ هەستی سەلامەتییان نییە.

هەرێمی کوردستان بووەتە پێگەیەکی ئەمنیی سەقامگیر بۆ بیانییەکان. تەنانەت یەک سەربازی هاوپەیمانانیش لە خاکی کوردستان گیانی لەدەست نەداوە؛ هەروەها هیچ کەسێکی بیانی لە هەرێم نەڕفێندراوە. ئەم هەڵوێستە ئەمنییەی کوردستان زۆر بەهێزترە لە پارچەکانی تری عێراق. ئەمەش هانی لانیکەم ٤٠ وڵاتی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکانی داوە کە لە هەرێم نوێنەرایەتیی دیپلۆماسییان هەبێت وەک ئەمریکا، ڕووسیا، فەرەنسا، ئەڵمانیا، و بەریتانیا. جگە لە ئێران کە کونسوڵخانەی خۆی لە هەردوو شاری هەولێر و سلێمانی هەیە، زۆربەی وڵاتان ئۆفیسەکانیان لە هەولێر دامەزراندووە. لە ئێستادا کونسوڵخانەی ئەمریکا گرنگترین کونسوڵخانەیە لە هەرێمدا کە بووەتە هۆی ئەوەی هاوڵاتیانی کورد چیتر بۆ داوای ڤیزای ئەمریکی نەچن بۆ بەغدا.

بەپێی راپۆرتی بانکی نێودەوڵەتی، عێراق یەکێکە لە خراپترین وڵاتەکانی جیهان بۆ کار یان وەبەرهێنان. عێراق لە ڕیزبەندی ١٦٨ـی ئاسانکاریی بازرگانیدایە لە جیهان؛ ئەمەش بەهۆی کەمیی ڕێژەی متمانە، تۆماری مافەکانی مرۆڤ، ناسەقامگیریی سیاسی، سیستەمێکی بانکیی بێهێز، ناکاریگەریی ژێرخانی ئابووریی وڵات و تۆڕەکانی گواستنەوە. هەروەها پرسەکانی تری ناوخۆیی وەک نایەکسانی کۆمەڵایەتی، ڕەگەزپەرستی و گەندەڵی لە سەر ئابوورییە شکستخواردووەکەی عێراق کاریگەرن.

بەپێی ئامارەکانی بانکی نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠١٥، ئەگەر هەرێمی کوردستان دەوڵەتێکی سەربەخۆ بوایە، بەپێی پێوەرەکانی ئاشتی جیهانی، پلەی ١١٥ دەبوو لە کۆی ١٦٣ وڵات، لە کاتێکدا عێراق لە ڕیزبەندی ١٦٠ە. لە دۆسیەی پێوەرەکانی سەقامگیری و ئاسایشدا، کوردستان لە کۆی ١٨١ دەوڵەت لە پلەی ٨٣ دەبوو؛ لە هەمان کاتدا عێراق لە پلەی ١٧٧ بوو. لە پێوەرەکانی ژینگەی سیاسیدا، عێراق لە پلەی ٨٣ و هەرێمی کوردستان لە پلەی ٥٥ بووە. عێراق، لە کەیسی پێوەرەکانی ژینگەی بازرگانی، لە پلەی ٧٢ بوو لە کۆی ٨٣ وڵات و کوردستانیش لە پلەی ٥٧ بوو. لە پێوەرەکانی کوالیتیی ژیان، کوردستان لە پلەی ٥٥، عێراقیش لە کۆی ١٥٩ وڵات لە پلەی ١٣٤ بوو. لە کۆتاییدا کوردستان، لە پێوەرەکانی گەشەپێدانی مرۆیی، لە پلەی ٧٦ بوو لە کۆی ١٨١ وڵات.

جگە لە سەقامگیریی سیاسی و ئاسایشی کوردستان، کاراکتەری بازرگانیی کوردستان، وەک باشتر ئەدای کارکردن لە باج، دەرفەتی بازاڕ و سیاسەتی باشتر لە ڕاکێشانی وەبەرهێنانی بیانی بووە هۆی ئەوەی کە هەرێمی کوردستان ببێتە ناوچەیەکی پارێزراو بۆ وەبەرهێنەرانی بیانی لە ناو عێراقدا. حکومەتی هەرێم بە داڕشتنی ڕێسای ئابووری دۆستانە و باشترکردنی شەفافیەتی حکومەت توانی کار بکات بۆ خێراکردنی گەشەسەندنی ئابووری. لە ئەنجامدا، ئابووریی کوردستان بە خێراییەکی بەرچاو گەشەی کرد و هەرێم وەک یاریزانێکی ئابووریی نوێ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەدەرکەوت.