یادەوەریی، سۆراغێکی هەمیشەییە بە دوای ماڵدا

WhatsApp Image 2022 10 18 At 10.33.09 AM

 

 

هه‌ندرێن

  مێژوو ئه‌و ئۆتۆپیایه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ هه‌وڵده‌دات له‌وێوه‌ یاده‌وه‌ریی خۆی تێیدا به‌رجه‌سته‌ بكاته‌وه‌، به‌مه‌ش مرۆڤ ده‌خوازێت له‌گه‌ڵ كاتدا په‌یوه‌ندی بدۆزێته‌وه‌. ‌لێ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ له‌ واقیعدا نییه‌، یان نابینرێت. پێشهات و ده‌قه‌ نووسره‌وه‌كانی مێژوو، كه‌ مێژوونووس ده‌یانڕازێنێته‌وه‌، هه‌موویان له‌و مه‌یل و خه‌ونانه‌ی مرۆڤه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ هه‌ڵده‌گرن. كاتێک ئێمه‌ ئه‌و ده‌قانه‌ی مێژوو ده‌خوێنینه‌وه‌ هه‌میشه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و پێشهاتانه‌ی مێژووین و له‌ رێگەی خه‌یاڵاندنه‌كانمانه‌وه‌ ئاشنای ئه‌وانه‌ ده‌بین، دواجار ئێمه‌ هه‌ر به‌خۆمان ئه‌و پێشهات و خه‌یاڵاندنه‌ له‌گه‌ڵ ئۆتۆپیایه‌كانمان به‌راورد ده‌كه‌ین و شیانده‌كه‌ینه‌وه‌.

هه‌ر له‌وكاته‌وه‌ كه‌ مرۆڤ به‌ره‌و بوونه‌وه‌رێكی به‌ئاگا لەسەر زەویدا گه‌شه‌ی كرد، دواجار له‌سه‌ر داڕێژانی مێژووه‌كه‌ی سوور بوو، ئامانجخوازیی سیاسی، ئه‌و ئاگاییه‌ی به‌ مێژوو ئاسا راڤه‌ كرد. له‌ ته‌واوی رۆژگاردا مێژوونووسان به‌ گوێره‌ی هه‌ڵومه‌رجی مرۆڤه‌كان و به‌ پێی ئه‌و سیاسه‌ت و بارودۆخه‌ و ئایدیۆلۆییەوە، مێژووییان وێنە كردووه‌. بۆیه‌ مێژوونووسان پێشهاته‌كانیان به‌جۆرێك شیكردۆته‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ روانگه‌ی سیاسه‌تی دیاریكراویاندا گونجاو بێت.

  لێره‌وه‌ هه‌وڵده‌ده‌م ئه‌وه‌ جه‌خت بكه‌مه‌وه‌، كه‌ ئه‌و ئۆتۆپیه‌ له‌ یه‌كه‌م جاری كۆچكردنی مرۆڤدا له‌ دایكبووه‌ كه‌ گه‌ڕانێك بووه‌ به‌ دوای ماڵ/نیشتیمان. ئه‌وه‌ی كه‌ گرینگ و كۆڵه‌که‌یه‌ بۆ مرۆڤ، ده‌كرێ ببێته‌ ئه‌و تشته‌ی كه‌ به‌ مێژوو ناوی ده‌به‌ین،  به‌ڵام ئه‌مڕۆ ئه‌و په‌رژوبڵاوی و هه‌راسانی و نائارامییه‌ی كه‌ ژیانی مرۆڤی ته‌نیوه‌ته‌وه‌،  وایلێده‌كات بۆ مێژوو بگه‌ڕێته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی دڵنیاییه‌ك له‌ جوانییه‌ له‌ ده‌ستدراوه‌كانی ده‌سته‌به‌ربکا  و زیندوو بكاته‌وه‌ كه‌ له‌ قۆناغه‌ جوداوازه‌كاندا روویانداوه‌. بۆ نموونه‌ لە ئێستادا سوێدییه‌كان، به‌دوای سۆراغی دڵنییاییه‌كی ناسنامەی تایبەتی کولتووری خۆیانەوە،  ساڵانه‌ به‌ گوڕ و جۆشه‌وه‌ به‌ ئاهه‌نگ یادی سه‌رده‌می ڤیكینگه‌كان/  Vikingatiden ده‌كه‌نه‌وه‌. كوردگه‌لێك سه‌رگه‌رم و سه‌رفرازه‌  به‌وه‌ی كه‌ ئیمپراتۆری "ماد" بێشكه‌ی یه‌كه‌می خه‌ونی ده‌وڵه‌تی كوردی بووه‌، بۆیه‌ پێیان وایە ده‌بێ زه‌رده‌شتایه‌تی بكه‌ینه‌ ئایینی خۆمان. هه‌روه‌ك ئه‌مڕۆ عەره‌ب بۆ زیندوو كردنه‌وه‌ی سه‌رده‌می سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلام و گەشانەوەیان، شێوازی جیاواز په‌یڕه‌و ده‌كات.

  به‌هه‌مه‌حاڵ، دیارده‌گه‌لێكی فره‌ له‌ جه‌م نه‌ته‌وه‌كان سه‌باره‌ت به‌ كێشه‌ی مێژوو و خه‌ونه‌كان ده‌بینرێن، كه‌ ئاماژه‌ كردن به‌ هه‌موویان حه‌وجه‌ نییه‌. ئه‌مانه‌ هه‌مووی واتای به‌دوا گه‌ڕانی شوێنێک ده‌به‌خشن كه‌ ده‌بێته‌ ماڵێك بۆ سێبووری دڵ و رووحێکی هاوبەش، کە پێناسەی مرۆڤە. 

  ئه‌مڕۆ له‌ رۆژگاری به‌ناو پۆستمۆدێرندا خاڵێكی هاوبه‌ش له‌ نێوان تاكه‌كه‌س و كۆچه‌رییه‌كاندا، وێڕای جوداوازییه‌كان،  هه‌یه‌. ئەگه‌ر له‌ رۆژگاری كۆن و سه‌رده‌می شه‌ڕو شۆڕه‌ گه‌وه‌ره‌كانی وه‌ك شه‌ڕی جیهانی یه‌كه‌م و دووه‌مدا كۆچ و سه‌رهه‌ڵگرتن بۆ گۆشه‌ جیاوازه‌كانی جیهاندا، هۆكاری ژان و نائارامی ماڵی ژیان بووبێت، كه‌چی ئه‌و كۆچ و سه‌رهه‌ڵگرتنه‌ بۆ مرۆی پۆستمۆدێرنیست، كێشه‌ی نادیاریی و هه‌ودای تام و نۆشكردنی مه‌یله‌ سه‌گه‌ردانه‌كانی بوونەکەیەتی‌.

 مێژووناسان پێییان وایه‌ كه‌ گۆڕانكارییه‌كان له‌ ژیانی كۆچه‌رییه‌وه‌ بۆ ماڵنیشین هێمایه‌كه‌ له‌و ژیانه‌ی كه‌ پێیده‌بێژین له‌ دایكبوونی كۆمه‌ڵگەی ژیاریی .Sivilisation‌لێ ئه‌وانه‌ی كه‌ سه‌رتاپای ژیانییان له‌ ده‌ره‌وه‌ی شار و دێهاته‌كاندا به‌سه‌ربردووه‌ هه‌رگیز گومانیان له‌ بوونی ژیاریی خۆیان نه‌بووه‌. به‌ڵام لێره‌دا كێشه‌كه‌ په‌یوه‌ندی  به‌ ماڵه‌وه‌ هه‌یه‌ نه‌ك ژیاریی. چونكه‌ په‌یوه‌ندی مرۆڤ به‌ شوێنه‌وه‌ دڵنیایی خه‌ونه‌كانی مرۆڤ  به‌رجه‌سته‌ده‌كاته‌وه‌، نه‌ك چۆنیه‌تی شوێنیشین.

  له‌ سه‌ده‌ی رابردووڕا جیهان گۆڕانی فره‌ی به‌خۆیه‌وه‌ بینیووه‌ و ئێستایش دە‌یبینێ، ده‌كرێ ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ به‌ رۆژگاری گەشتیاریییانەی خه‌ڵك ناودێڕ بكه‌ین. ئه‌مڕۆكه‌ مرۆڤگه‌ل، به‌ زۆره‌كی ‌یان ‌ به‌ ئازادی، له‌ وڵاتێكه‌وه‌ بۆ وڵاتێكی تر، یان له‌ دێهاته‌وه‌ بۆ شار، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ كوردستاندا له‌ ئارادایه‌، له‌ گەشت یان كۆچدان‌.  به‌ڵام كۆچی كورد هه‌میشه‌ هۆكاری راوه‌دونانی سیاسی بووه‌، نه‌ك گەشتوگوزار و بازاڕی ئابووری، لە کۆتاییەکانی سەتەی بیستدا، ئه‌نفال و سیاسەتی سووته‌مه‌رۆی خاك به‌ده‌ستی رژێمی سه‌ددامەوە، گه‌وره‌ترین دیارده‌ی كۆچپێكردنی كورد بووه‌.

به‌ دوای ئه‌مه‌شه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌نفاله‌كانی سه‌ددام، بۆ قڕكردن و كۆنترۆلکردن كوردی ناچار كردبێت له‌ دێهاته‌كانه‌وه‌ بۆ ناو شاره‌كان كه‌ڵه‌كه‌ بكا، كه‌چی لە نەوەتەکانی سەتەی بیستدا، شه‌ڕی "براكوژی-ناخۆ"، وه‌ك هۆكارێكی خۆیه‌كیی، بووه‌ كاره‌ساتبارترین دیارده‌ی كۆچ و سه‌رگه‌ردانی مرۆی كورد بۆ ده‌ره‌وه‌ی زێدو مه‌وته‌نه‌كه‌ی، كه‌ له‌ مێژووی كورددا فره‌ترین دیارده‌ی كۆچڕه‌وی بوو.

  به‌هه‌مه‌حاڵ،  ئه‌م گەشت و كۆچڕه‌وییه‌، به‌ شێوه‌ جیهانییه‌كه‌ی، قووڵترین بنه‌مای سه‌رگه‌می و  ئه‌زموونی ئه‌مڕۆیه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش ره‌نگدانه‌وه‌ی ژیانی به‌ میلۆنه‌ها مرۆڤه‌ . له‌ پشته‌وه‌ی ئه‌م دیارده‌ی گەشت و كۆچڕه‌وییه‌دا ته‌رزه‌ لۆژیكێك یان ناچار كردنێك ئیشده‌كا،  كه‌ ئه‌مه‌ش ره‌نگدانه‌وه‌ی بازاڕی سه‌رمایه‌داری جیهانییه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌و گه‌مه‌ی بازاڕی كاره‌، وه‌ك دیارده‌یه‌كی مێژوویی، تشتێكی تازه‌ نییه‌. ئێمه‌ ده‌زانین له‌ سه‌رو به‌ندی سه‌تە‌ی شازده‌دا كڕین و فرۆشتنی نێودەوڵەتی كه‌ كه‌وته‌ گه‌ڕ، به‌رئه‌نجامه‌كه‌ی ژیانی مرۆڤگه‌لی هه‌راسان كرد. هاوكات پێشتریش، به‌ هۆی جووداوە، گۆزه‌ گۆزی خه‌ڵك له‌ مێژووی زۆر گۆشه‌ی جیهاندا روویداوه‌. هه‌روەك له‌ كاتی شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانیدا وڵاتانی كۆلۆنیالیزم به‌ زۆره‌كیی مرۆڤه‌كانی تووشی كۆچكردن كرد و چه‌ندان سنووری تازه‌یان بۆ وڵاتان قووتكرده‌وه‌ و له‌ نێوان خۆیاندا دابه‌شیان كردن. له‌ هه‌مان كاتدا پڕیشكی شه‌ڕیش زۆرینه‌ی مرۆڤه‌كانی چزاند.  كه‌چی كۆچڕه‌وی ئه‌مڕۆی مرۆڤ له‌ جیوگرافیایه‌كی پان و پۆڕدا ده‌جمجمێ. ئه‌مڕۆ به‌ جیهانگیریی ته‌واوی جیهانی ته‌نیوه‌ته‌وه‌. بۆیه‌ كۆچ وه‌ك دیارده‌یه‌كی جیهانیی، ته‌واوی گۆی زه‌وی پێكاوه‌. له‌ هه‌موو گۆشه‌یه‌ك مرۆ كۆچده‌كا و به‌ سۆراغكردن به‌دوای ماڵێكی تازەدا‌ سه‌رقاڵه‌. ئه‌و ماڵه‌ی ئه‌مڕۆ كه‌ مرۆ بۆی ده‌گه‌ڕێ، ماڵێكی كۆچه‌رییه‌، وه‌ك خودی خه‌ونه‌كانی ئاگایی، كه‌ راڕا و وه‌رچه‌رخاوه‌ و هاوكاتیش خه‌مینه‌.

  چه‌مكی ماڵ "home" و "heim" به‌ زمانی گێرمه‌نیی و "komi" به‌ گریكیی دێرین، مانای گوند ده‌گه‌یه‌نن، هاوكاتیش بۆ دوو وێنەكردنی جوودا به‌كار ده‌هێنران: یه‌كه‌میان دڵنیایی و خاوه‌نداری وێنە ده‌كرد، كه‌ له‌ وێدا ژنیشی به‌خۆوه‌ ده‌گرت؛  دووه‌میشیان كه‌ هزری زێد، په‌یوه‌ندی گرێدانی نه‌ته‌وه‌یی وێنەده‌كرد، كه‌ مرۆ خۆی بۆ به‌ كوشت ده‌دا. ‌(Berger،١٩٨٩)

لێ هاوكاتیش هیچێك له‌و وێنەكردنانه‌ ناتوانن واتای ته‌واوی ماڵ به‌رجه‌سته‌ بكه‌نه‌وه‌. ماڵ/وار له‌ ره‌چه‌ڵه‌كدا، واتا ناخی جیهان دەگەیەنێت. ماڵ ئه‌و شوێنه‌یه‌ كه‌ مرۆ جیهان له‌ ده‌وروبه‌ری خۆیدا ده‌یئافرێنێ و سه‌یری ده‌كا. جێگه‌ی گوتن،‌ ماڵ لای كوردی دێرین، مانای رێزداری و سه‌لامه‌تی ده‌گه‌یاند. بۆیە قسه‌ نه‌سته‌قه‌كانی كورد سه‌باره‌ت به‌ ماڵ، تژین له‌ هێمای گرینگیه‌تی ماڵ، وه‌ك: "به‌رد له‌ جێگه‌ی خۆی به‌ سه‌نگه‌"، "ژن ماڵی ده‌ربه‌ده‌رییه‌" و چه‌ندان گوتنگەلی دیکە كه‌ كورد له‌ قسه‌ نه‌سته‌ق و هۆنراوه‌كانیدا هۆنینیاتەوە.

  بۆیه‌ بۆ مرۆڤ بێ- ماڵ له‌ ناخی واقیعدا هه‌ر ته‌نێ بێ له‌مپه‌ر و رووته‌ڵه‌ نییه‌، به‌ڵكه‌ لە ده‌ره‌وی جیهاندا بێ پشت و په‌نایه‌كیش ده‌مێنێته‌وه‌، به‌ واتایاكی دیکە، مرۆڤ بوونی نییه‌.

  كاتی خۆی ماڵ نێوه‌ندی جیهان بوو، چونكه‌ هێڵی جیهان و واقیعی پێكه‌وه‌ شه‌قده‌كرد. ئه‌و هێڵه‌ شاقووڵییه‌ی كه‌  له‌ نێوان ئاسمان و ژێر زه‌ویدا، وای له‌ مرۆڤ ده‌كرد كه‌ نزیك بێته‌وه‌ له‌ خودایه‌كانی ئاسمان و مردووه‌كانی ژێر خاك. هێڵه‌ ئاسۆییه‌كه‌ش وه‌ك رینیشاندەرێک وابوو، رێنوێنی بۆ مرۆڤ ده‌كرد كه‌ بتوانێ بۆ شوێنگەلیی دیکە بڕوات. هه‌ر بۆیه‌ ماڵ بۆ رێبواران هه‌م سه‌ره‌تا و، هه‌میش كۆتایی بوو. ئه‌وه‌ ماڵه‌ كه‌ ناسنامه‌ و شوێن به‌ مرۆڤ ده‌به‌خشێت. لێره‌وه‌ ماڵ هه‌میشه‌ هاوواتای جیهانه‌.  

  لەو روانگەیەوە كۆچكردن هه‌ر ته‌نێ به‌جێهێشتنی تشته‌كان له‌ دوای خۆمان و ژیان به‌سه‌ر بردن نییه‌ له‌ناو بێگاناندا. ماڵ جێهێشتن، ره‌نگه‌ ناچاری وامان لێبكات له‌ ژیانێكی بێهووده‌یی و سه‌رگه‌رداندا بژین، واتا تێكشكاندنی ئه‌و هه‌موو له‌مپه‌رانه‌یه‌ كه‌ جیهانیان به ‌مانا كردبوو. به‌ڵام كۆچ خۆی له‌ خۆیدا وردوخاشكردنی ناخی جیهان و سه‌فه‌رێكه‌ به‌ره‌و حه‌سره‌ت و جیهانێكی سه‌رگه‌ردان. به‌مجۆره‌ بۆ مرۆڤ، هیچ توانایه‌ك له‌ گۆڕێدا نییه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی ماڵێكی تازه‌. ماڵ له‌ وڵاتیكی بیانیدا بنمیچه‌كه‌ی  بان سه‌رمان و چوار دیواره‌‌کەیش، ته‌نێ ئه‌وه‌نده‌یه‌ و به‌س، هه‌رگیز واتای ئه‌و ماڵه‌ نابه‌خشێیت كه‌ مرۆ له‌ دڵیدا هه‌ڵیگرتووه‌،  ئه‌و ماڵ و جیهانه‌ی كه‌ مرۆ بۆ هه‌میشه‌ له‌ده‌ستی داوه‌.

  ئه‌و بار و دۆخه‌ش خۆی ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و باره‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و ئابووریه‌یه‌ كه‌ گه‌لێك له‌ ئێمه‌ی ناچار كردووه‌ و ده‌كا له‌ وڵاتانی دیکەدا، سۆراغی ماڵه‌ تاه‌زه‌كان بكه‌ین.

به‌ڵام له‌و كۆمه‌ڵگە تازانه‌د، كۆمه‌ڵێ په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری هه‌یه‌ كه‌ مرۆڤی په‌نابه‌ر به‌ ناچاری رووبه‌رووی دهبێتەوە. ئه‌وانه‌ مه‌رجگه‌لێكن ده‌بێ ملیان بۆ كه‌چ بكەن، كه‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ ناخییانەوە نییه‌. ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌ تازه‌یه‌ وه‌ك هه‌ر كۆمه‌ڵگەیه‌كی دیکە، كۆمه‌ڵێ ماف و ئه‌ركی هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێ قەبووڵ بکرێن. ئه‌مه‌ش هێدی هێدی ده‌بێته‌ زۆره‌ملێی، كه‌ پەنابەر‌ خۆی هه‌ڵی نه‌بژاردووه‌. بۆیه‌ لێره‌وه‌ ئه‌و مێژووه‌ تازه‌یه‌ نابێته‌ ئه‌و ماڵه‌ تازه‌یه‌ی كه‌ مرۆڤی پەنابەر‌ سه‌ری به‌دوایدا هه‌ڵگرتووه‌. كه‌چی ماڵه‌كه‌ی یه‌كەم‌، کە به‌ سروشتی هه‌ڵمان بژارد بوو، كه‌ له‌ ره‌چه‌ڵه‌ك و ره‌گمانه‌وه‌ به‌ده‌ستمان هێنا بوو، ئه‌و ماڵه‌، ماڵێكی بینراو و دیار بوو. كه‌چی ئه‌ویش به‌ ناچاری لێی هه‌ڵبڕاین.

سەرچاوە

Berger, John, Och likt fötografier, min älskande, våra ansikt, översättning av Sem-Sandberg, Bromberg, Stochkholm, 1989-

-   ئەم وتارە لە ژمارە (٢)ی گۆڤاری ئاژین-دا بڵاو کراوەتەوە. ئاژین گۆڤارێکی ڕۆشنبیریی مەعریفیی وەرزییە، فاکەڵتیی ئادابی زانکۆی سۆران دەریدەکات.